Η έκθεση | Σκαμιά

Η κοινότητα της Σκαμιάς (ή Συκαμιάς ή Σκαμνιάς ή Συκαμινέας) βρίσκεται στο βορειοανατολικό άκρο της Λέσβου, στο όριο της Ευρώπης με την Ασία, και αποτελείται από δύο οικισμούς: τη Σκαμιά, που αριθμεί 150 κατοίκους, και τη Σκάλα (ή Σκάλα Σκαμιάς), έναν οικισμό 120 κατοίκων στον οποίο εγκαταστάθηκαν οικογένειες προσφύγων με τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922. Από αυτό το θαλάσσιο σταυροδρόμι πέρασαν περίπου 300.000 άνθρωποι μετά την αλλαγή της συνοριακής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2015.

Αυτή η ιστορική στιγμή, πέρα από τις μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών προς την Ευρώπη, έπλασε επίσης πολυεπίπεδες και σύνθετες πραγματικότητες στο νησί της Λέσβου. Ο φακός αυτής της έκθεσης εστιάζει κυρίως στον οικισμό της Σκάλας, με στόχο να αναδείξει διάφορες πτυχές τόσο της τοπικής ιστορίας όσο και των νέων συνθηκών που διαμορφώθηκαν και να εξετάσει πώς αυτές βιώθηκαν από τους ντόπιους στην πρώτη φάση της Ευρωπαικής προσφυγικής κρίσης το 2015-2016.

Μέσα από το διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα ΜΜΕ, η Σκάλα Σκαμιάς απέκτησε τεράστια ορατότητα λόγω της αλληλέγγυας στάσης των κατοίκων της. Η έκθεση αυτή επιδιώκει να μην είναι μια αποστασιοποιημένη ανάλυση του προσφυγικού φαινομένου, αποκομμένη από την κοινότητα. Στις πέντε ενότητες που την αποτελούν, ο φακός στρέφεται στην καθημερινότητα της Σκάλας για να συλλάβει τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς, τις αλλαγές στην καθημερινότητα των ντόπιων και τις νέες πραγματικότητες που αναδύθηκαν την περίοδο των μεγάλων προσφυγικών ροών.

Μέσα από στιγμές και ιστορίες ντόπιων, αλληλέγγυων και εθελοντ(ρι)ών, αποτυπώνεται η μεταβολή των δυναμικών του χώρου, οι αλλαγές του τοπίου και οι τρόποι διαχείρισης του προσφυγικού από την τοπική κοινωνία σε συνεργασία με τις οργανώσεις. Διερευνάται το γιατί της αλληλέγγυας στάσης που τήρησαν αυτή την ιστορική στιγμή οι κάτοικοι της περιοχής, κάτι που συχνά οδηγεί στις προσωπικές ιστορίες τους. Αξιοποιώντας ανθρωπολογικά ερευνητικά εργαλεία, οι ιστορίες αυτές συντίθενται τόσο από πρωτογενές υλικό επταετούς επιτόπιας έρευνας και συνεντεύξεων, όσο και από δευτερογενές υλικό, όπως για παράδειγμα βίντεο από τον χειμώνα του 2015, που μοιράστηκαν μαζί μας ντόπιοι/ντόπιες, ερευνητές/ερευνήτριες, αλληλέγγυοι/αλληλέγγυες και εθελοντές/εθελόντριες. Έτσι, αυτή η εθνογραφική έκθεση αποτελεί, μεταξύ άλλων, μια χειρονομία αναγνώρισης για τη συνεισφορά όλων αυτών των ανθρώπων στη διαχείριση του σύγχρονου προσφυγικού.

Η αλλαγή του 2016

Στην πρώτη ενότητα της έκθεσης, μεταφερόμαστε στην Πρωτοχρονιά του 2016, στην κορύφωση της κρίσης, παρακολουθώντας την πλατεία του χωριού γεμάτη από εθελοντές/εθελόντριες και αλληλέγγυους/αλληλέγγυες να φωνάζουν συνθήματα υπέρ των προσφύγων. Αυτή η εικόνα, μαζί με τον εορτασμό των Θεοφανίων, συμβολίζει τη νέα συνθήκη που επικρατούσε στη Σκάλα κατά τη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης του 2015.

Ίχνη, καθημερινότητα, συμβίωση

Συνεχίζοντας στη δεύτερη ενότητα, οι προσφυγικές ροές έχουν μειωθεί κατά πολύ και οι περισσότεροι/περισσότερες εθελοντές/εθελόντριες έχουν αποχωρήσει από τη Σκάλα. Έτσι, αυτό που βλέπουμε στις καθημερινές στιγμές και στις λεπτομέρειές τους είναι το αποτύπωμα της προηγούμενης περιόδου, τα πρώτα ίχνη του σύγχρονου προσφυγικού φαινομένου στο χωριό.

Δομές και οργανώσεις στη Σκαμιά

Για να καταλάβουμε ωστόσο τι συνέβη, τι είναι αυτό το αποτύπωμα, ανοίγεται ένα χρονικό παράθυρο στο 2015. Στην τρίτη ενότητα, παρακολουθούμε τις υλικές μεταμορφώσεις του τοπίου, μέσα από τις οργανώσεις που δραστηριοποιήθηκαν και τις προσωρινές δομές που στήθηκαν στην περιοχή για να βοηθήσουν στη διαχείριση του προσφυγικού ζητήματος.

Ανθρώπινες ροές

Στην τέταρτη ενότητα, η έκθεση επιδιώκει να διερευνήσει ποιοι είναι οι άνθρωποι της Σκάλας και γιατί στάθηκαν αλληλέγγυα και υποστηρικτικά σε αυτή την ιστορική συγκυρία. Παρότι υπήρχαν αμφιθυμίες και δυσκολίες, η στάση τους διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τα προσωπικά τους βιώματα. Μέσα από συζητήσεις με τους ντόπιους και τις ντόπιες, προκύπτει ότι είναι μια κοινότητα δημιουργημένη από μετακινήσεις πληθυσμών, έτσι αυτή η διαδικασία τούς είναι γνώριμη. Αυτά τα βιώματα, αυτές οι μετακινήσεις, αυτή η αντίληψη ως προς τον κόσμο και ως προς τον «ξένο» είναι που μετουσιώνουν τη Σκάλα σε ένα παγκόσμιο χωριό• όχι μόνο γιατί χιλιάδες πρόσφυγες και εκατοντάδες ανθρωπιστικοί δρώντες πέρασαν από εκεί, αλλά και γιατί η κοινότητα της Σκαμιάς έχει βιώσει πολλαπλές μετακινήσεις και μεταναστεύσεις μέσα στα χρόνια. Οι πρώτοι πρόσφυγες της Σκάλας έφτασαν εκεί το 1922, αφού εκδιώχθηκαν από τη Μικρά Ασία, ενώ στη συνέχεια οι κάτοικοι και των δύο χωριών χρειάστηκε πολλές φορές να μεταναστεύσουν σε άλλες περιοχές της Ελλάδας και σε άλλες χώρες ανά τον κόσμο, όπως η Γερμανία και η Αυστραλία.

Σαράντα κύματα

Τέλος, η πέμπτη ενότητα αποτυπώνει το κλείσιμο ενός πρώτου κύκλου σε σχέση με το σύγχρονο προσφυγικό ζήτημα για την κοινότητα Σκαμιάς, όταν κλείνει και η τελευταία προσωρινή δομή τον Ιούνιο του 2016. Χρονικά, συμπίπτει με τον εορτασμό των «σαράντα κυμάτων», ενός εθίμου που αναδεικνύει τη σημασία της θάλασσας, με πρωταγωνίστριες τις γιαγιάδες της Σκαμιάς τόσο ως σύμβολο της αλληλεγγύης του 2015 όσο και ως υπενθύμιση της προσφυγιάς του 1922.

Αυτός ο μικρός τόπος μάς μιλά για μεγάλα ζητήματα• η ίδια η ιστορία της Σκάλας και της Σκαμιάς αποτελεί ένα σχόλιο για τα σύνορα και τη σημασία τους, για πρόσωπα που άλλοτε βρίσκονται στην ανατολική και άλλοτε στη δυτική όχθη, για τη ζωή ως συνεχή κίνηση.